Visuele framing, beeldselectie en fotografische bias

Een bekend verschijnsel in de media- en communicatiewetenschap is visuele framing, beeldselectie en fotografische bias.

Het gaat niet noodzakelijk om het manipuleren van een foto zelf. Het kan al gebeuren bij de keuze uit tientallen foto's van dezelfde gebeurtenis.

Bijvoorbeeld:

- Een rechtse politicus wordt afgebeeld met een ongelukkige gezichtsuitdrukking, halfgesloten ogen, een open mond of een ongunstige lichaamshouding.
- Een linkse politicus wordt gefotografeerd terwijl hij of zij lacht, zelfverzekerd kijkt of er verzorgd uitziet.
- Bij de ene politicus kiest een redactie een foto waarop iemand boos of agressief lijkt, terwijl bij de andere juist een rustige of sympathieke foto wordt gekozen.

Hierbij kan de media de indruk die een lezer van een politicus krijgt beïnvloeden, zelfs als de begeleidende tekst volledig feitelijk is (maar let op, ook hier vindt framing plaats!).

En dit is niet alleen een theoretisch idee. Er is daadwerkelijk wetenschappelijk onderzoek naar gedaan.

Een paar interessante onderzoeken:

1. Amerikaans onderzoek (2005): Bias in Newspaper Photograph Selection. Onderzoekers analyseerden 435 foto's van politieke kandidaten. Ze concludeerden dat kandidaten die politiek aansloten bij de voorkeur van een krant doorgaans gunstiger werden afgebeeld dan hun tegenstanders.

2. Onderzoek naar Duitse televisie (2021): onderzoekers onderzochten de beeldvorming van politici tijdens televisiedebatten tussen 2002 en 2017. Ze bekeken onder andere camerahoeken, gezichtsuitdrukkingen en montage.

3. Nederlandse Ombudsman (2024): ook de Nederlandse publieke omroep heeft uitgebreid geschreven over framing en de invloed van beeldselectie op de beeldvorming bij het publiek.

Je kunt het bijvoorbeeld objectief meten door foto's van dezelfde politici over een langere periode te analyseren op:

- Glimlachen versus fronsen.
- Gunstige versus ongunstige gezichtsuitdrukkingen.
- Camerahoek en perspectief zoals volledig ingezoomde close-up.
- Houding en lichaamstaal.
- Welke foto als hoofdafbeelding bij een artikel wordt gekozen.

Tekstueel: politieke framing

Misschien nog wel een belangrijker verschijnsel dan de fotokeuze. In de communicatiewetenschap is dit uitgebreid onderzocht. Het heet politieke framing, maar er zijn nog een paar specifiekere begrippen.

Zelfs wanneer de feiten in een artikel volledig kloppen, kan de manier waarop ze worden gepresenteerd een heel andere indruk oproepen.

Er zijn verschillende technieken:

1. Framing: hetzelfde feit, een andere betekenis

Bijvoorbeeld:

- Over een rechtse politicus: "Politicus veroorzaakt ophef met harde uitspraken."
- Over een linkse politicus: "Politicus spreekt zich krachtig uit over een controversieel onderwerp."

De uitspraak kan inhoudelijk vergelijkbaar zijn, maar de eerste formulering suggereert problemen en de tweede daadkracht.

2. Selectieve context

Een journalist kan alle feiten correct weergeven, maar bepaalde informatie weglaten of juist benadrukken.

Bijvoorbeeld:

- De ene politicus krijgt uitgebreid aandacht voor fouten uit het verleden.
- Bij een andere politicus worden vergelijkbare fouten nauwelijks genoemd.
- Bij de ene wordt een maatregel beschreven vanuit de nadelige gevolgen, bij de andere vanuit de bedoelingen.

3. Woordkeuze en associatie

Woorden roepen verschillende associaties op, ook als ze naar ongeveer hetzelfde gedrag verwijzen.

Negatievere formulering vs Neutralere formulering:

Eist vs Vraagt
Haalt uit naar vs Reageert op
Geeft toe vs Verklaart
Drijft conflict op vs Neemt een standpunt in
Omstreden plan vs Nieuw voorstel

De context bepaalt uiteraard welke formulering feitelijk het meest passend is.

4. Agenda-setting: bepalen waarover je praat

Dit gaat nog een stap verder. Media bepalen mede welke onderwerpen belangrijk lijken door sommige onderwerpen dagelijks groot te brengen en andere nauwelijks aandacht te geven.

5. Negativity bias: structureel negatieve toon

Negatieve gebeurtenissen, conflicten en controverses krijgen relatief veel aandacht. Ook de toon waarmee een gebeurtenis wordt beschreven kan de publieke perceptie beïnvloeden. Onderzoek uit 2025 in Scientific Reports, met 2.141 deelnemers, liet zien dat verschillende presentaties van feitelijk correcte informatie de politieke opvattingen en emotionele reacties van lezers konden beïnvloeden.

Interessant is dat ook de Nederlandse Ombudsman hierover schrijft.

De Ombudsman van de publieke omroepen publiceerde in oktober 2024 een dossier over framing. Daarin worden onder andere conflictframes, verantwoordelijkheidsframes en moraliteitsframes besproken.

Mijn belangrijkste punt is dit: feitelijke juistheid is niet hetzelfde als objectieve berichtgeving. Je kunt honderd procent correcte feiten publiceren en toch door woordkeuze, selectie, volgorde, context en toon een sterk gekleurd beeld creëren.

Je kunt onderzoeken of media consequent verschillende journalistieke maatstaven hanteren. Daarvoor kun je artikelen over vergelijkbare gebeurtenissen naast elkaar leggen en kijken naar:

- De koppen en gebruikte bijvoeglijke naamwoorden.
- De hoeveelheid negatieve en positieve context.
- Welke deskundigen en tegenstanders aan het woord komen.
- Welke feiten prominent staan en welke worden weggelaten.
- De mate waarin gedrag wordt verklaard of juist veroordeeld.

Dat is een concrete manier om mediabias aan te tonen.

Opiniepeilingen: de publieke opinie beïnvloeden

Een opiniepeiling tijdens verkiezingen is niet alleen een meting van de publieke opinie, maar kan ook zelf de publieke opinie beïnvloeden.

In de politicologie zijn hiervoor twee bekende begrippen:

1. Bandwagon-effect (meelopen met de winnaar)

Als een partij in de peilingen sterk stijgt, kunnen mensen eerder geneigd zijn op die partij te stemmen.

Mogelijke redenen:

- Mensen willen bij de winnende partij horen.
- Een partij die stijgt, lijkt meer kans te maken.
- Kiezers krijgen het gevoel dat die partij momentum heeft.
- Twijfelende kiezers kunnen daardoor van voorkeur veranderen.

2. Underdog-effect (sympathie voor de achterblijver)

Sommige mensen krijgen juist sympathie voor een partij die achterloopt en willen die partij steunen.

Voor dit tweede effect is het wetenschappelijke bewijs minder sterk.

Er is zelfs Nederlands onderzoek naar gedaan.

In 2016 onderzochten wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam dit met een experiment onder 23.421 Nederlanders.

De uitkomst was interessant:

- Alleen het tonen van peilinguitslagen veranderde de stemintentie niet aantoonbaar.
- Wanneer nadruk werd gelegd op de groei van een partij, nam de steun voor die partij wel toe.

En hier zit een belangrijk journalistiek vraagstuk.

Vergelijk eens deze twee krantenkoppen:

- "Partij X stijgt spectaculair in de peilingen."
- "Partij Y verliest opnieuw terrein in de peilingen."

Het kan om dezelfde peiling gaan. Maar de eerste kop creëert enthousiasme en de tweede een gevoel van verlies.

Ook de keuze welke peiling wordt gepubliceerd, wanneer die wordt gepubliceerd en welke ontwikkeling wordt benadrukt, kan invloed hebben.

Het belangrijkste onderscheid is daarom:

Een peiling meet niet alleen politieke voorkeuren. De publicatie en presentatie van die peiling kunnen ook bijdragen aan het veranderen van die voorkeuren.

Dat is een zichzelf versterkend mechanisme dat in de communicatiewetenschap en politicologie serieus wordt bestudeerd.